بنیاد مطالعات قفقاز 20 اسفند 1397 ساعت 20:24 http://caucasus.ir/vdcfxcd0.w6dxvagiiw.html -------------------------------------------------- عنوان : معرفی کتاب جمهوری اسلامی ایران در ادراک‌های رهبران روسیه جعفر خاشع* -------------------------------------------------- متن : روابط میان ایران و روسیه در طول سده های گذشته با فراز و نشیب های زیادی همراه بوده است. نخستین ارتباط مردم دو کشور به سده سوم میلادی بر می گردد. در این دوره اقوام اسلاو، سرزمین کنونی روسیه را مورد تاخت و تاز قرار دادند و با اقوام ایرانی همسایه شدند. از زمان شکل گیری روابط محدود میان دو کشور تا کنون نقاط عطف مهمی در مناسبات فیمابین رخ داده است. یکی از نقاط عطف در دوره پتر کبیر در پایان سده هفدهم و آغاز سده هجدهم رقم خورد، آنجا که به دنبال سیاست نگاه به اروپا و گشودن درهای روسیه به سوی فرهنگ و صنعت غرب، مفهوم شرق و جنوب در سیاست خارجی روسیه تعریف خاصی پیدا کردو شناخت کشورهای آسیایی از جمله ایران به منزله یکی از همسایگان مهم روسیه موردتوجهی ویژه از سوی حاکمیت روسیه قرار گرفت. در پی این تحولات روسیه تزاری بالاخص در سده نوزدهم میلادی به یکی از فاکتورهای مهم در سیاست ایران تبدیل شد. در سده بیستم در چارچوب نظام دو قطبی و حضور ایران در اردوگاه غرب روابط ایران و شوروی وارد مرحله جدیدی شد به ویژه بعد از جنگ دوم جهانی ایران فضای کنشگری خوبی در بین شرق و غرب برای خود ایجاد نمود. ولی با فروپاشی شوروی و از طرف دیگر وقوع انقلاب اسلامی در ایران که دوازده سال پیش از فروپاشی شوروی به وقوع پیوسته بود نقش عامل بین المللی درروابط طرفین دگرگون شد و نگاه طرفین به یکدیگر با توجه با اولویت ها و نیازهای داخلی از طرفی و ظرفیت های طرف مقابل از طرف دیگر دگرگون شد. کتاب جمهوری اسلامی ایران در ادراک های رهبران روسیه به قلم دکتر الهه کولایی (استاد دانشگاه تهران) و عفیفه عابدی (دانش آموخته روابط بین الملل)، نتیجه تلاش و همکاری گروهی از پژوهشگران مسایل ایران و روسیه در دانشگاه تهران با استفاده از منابع فارسی، انگلیسی و روسی در چارچوب یک طرح پژوهشی است که با حمایت صندوق حمایت از پژوهشگران ریاست جمهوری به انجام رسیده است. این کتاب در زمستان 1397 در ده فصل و 321 صفحه و شمارگان 500 نسخه، توسط انتشارات سازمان جهاد دانشگاهی تهران به زیور طبع آراسته شده است. هدف اصلی کتاب بررسی تحولات مهم در روابط دو کشور ایران و روسیه بعد از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی از منظر نگاه مسئولین روسی به ایران و بررسی سیاست خاورمیانه ای روسیه با تاکید بر اثرگذاری گفتمان اوراسیاگرایی و عامل بین المللی و جایگاه ایران در آن است. در فصل اول تحت عنوان طرح کلی کتاب پس از بررسی سیر تاریخی روابط دو کشور با تاکید بر دوران پسا شوروی و تحولات مهم اخیر در روابط دو کشور پرسش ها و فرضیه های پژوهش مطرح شده است. پرسش و مسأله کتاب ادراک ها و برداشت های رهبران روسیه در مورد ایران و تاثیر آن بر روابط دو کشور است. فرضیه اصلی پژوهش بر سیال و متغیر بودن ادراک های رهبران روسیه از ایران به ویژه متاثر بودن از متغیرهای داخلی، منطقه ای و بین المللی است. در این پژوهش سعی شده است این فرضیه با توجه به گسترش نفوذ نگرش اوراسیایی در روسیه و مولفه های آن مورد آزمون قرار گیرد. در فصل دوم تحت عنوان ادبیات پژوهش نویسندگان نگاه روس ها به ایران و ایرانیان را در چند گروه از آثار متفاوت تاریخی، ادبی و یا موضوعی مورد بررسی قرار داده اند. با بررسی انتقادی نزدیک به 85 اثر از پژوهشگران ایرانی و خارجی، نویسندگان به این جمع بندی رسیده اند که از نقطه نظر تاریخی نگاه روسی به ایران در دوران تزاری، اتحاد شوروی و پس از فروپاشی آن متفاوت بوده است. ولی از بعد جهان بینی روسیه و فلسفه وجودی این کشور، نوع نگرش آنها به ایران یکی است. در کنار این آثار، اسناد سیاست خارجی و دفاعی روسیه، سخنان و تحلیل های مقام های بلندپایه روس همراه با دیدگاه های نخبگان سیاسی و دانشگاهی روسیه درباره ایران از منابع دیگر این پژوهش به شمار می آیند. در فصل سوم تحت عنوان چارچوب نظری برای سیاست خارجی روسیه و مسأله ایران با همکاری عفیفه عابدی، واقع گرایی نوکلاسیک به عنوان چارچوب نظری کتاب انتخاب شده است. فصل با شرح مختصر و مفید این نظریه شروع شده و سپس با طرح مولفه ها و متغیرهای متداخل و مستقل این نظریه ادامه یافته و در نهایت با کاربست آن بر رویکردهای مهم در سیاست خارجی روسیه در برهه های اخیر، آن را به صورت تئوریک تبیین نموده اند. در فصل چهارم تحول در سیاست خاورمیانه ای روسیه با همکاری عفیفه عابدی با بررسی جایگاه خاورمیانه در سیاست خارجی روسیه در دوره های مختلف و تاثیر روسیه و جمهوری های سابق شوروی از تحولات خاورمیانه و تاثیر آن بر رویکرد روسیه در قبال این منطقه پرداخته و در پایان نگاه روسیه به ایران از دریچه تحولات خاورمیانه مورد مداقه قرار گرفته است. در کتاب مهم ترین ملاحظه خاورمیانه ای روسیه در مورد ایران، رویکرد ایران نسبت به اسرائیل معرفی شده است. کتاب به صورت جداگانه ابعاد نظری رویکرد روسیه به خارومیانه و درک رهبران روسیه از خاورمیانه را بررسی کرده است. نویسنده معتقد است بعد از فروپاشی شوروی تنها تحرک مهم روسیه در خاورمیانه همکاری هسته ای با ایران بود که با ورود روسیه به جنگ سوریه این تحرکات ابعاد جدیدی یافت و جسارت بیشتری به روسیه بخشید. در سیاست منطقه ای روسیه در خاورمیانه در دوره پوتین، کشورهای ایران و عراق و سوریه نقش ویژه ای دارند. سپس گفتمان های غالب در دستگاه تصمیم گیری روسیه و رویکرد آنها در قبال خاورمیانه در قالب لیبرال ها یا غرب گرایان، دولت گرایان یا ملی گرایان عملگرا و تمدن گرایان یا ملی گرایان بنیادگرا پرداخته شده است. کم توجه ترین گفتمان به خاورمیانه بعد از فروپاشی شوروی گفتمان لیبرال بوده است. در ادامه به تلاش پوتین برای بازیابی جایگاه قدرت جهانی روسیه و در همین راستا توجه به خاورمیانه پرداخته شده است ولی از طرح این مسأله که در دوران زمامداری پوتین کدام گفتمان در سیاست خارجی روسیه تسلط دارد اجتناب شده است. احتمالا این مسأله به پیچیدگی های ذهنی و عملکردی پوتین بر می گردد در عین حال که به گفتمان های مختلف میدان ظهور و بروز می دهد در عین حال کاملا در هیچ چارچوبی قرار نمی گیرد. در ادامه روابط روسیه با عراق و سوریه عربستان و نگاه ژئوپلیتیکی روسیه به ترکیه و عامل بین المللی در خاورمیانه و نقش این روابط بر مناسبات روسیه و ایران پرداخته شده است. فصل پنجم کتاب با عنوان تاثیر اوراسیاگرایی بر روابط روسیه و ایران با همکاری بهناز اسدی کیا و دکتر ماندانا تیشه یار به بررسی نقش شرق در خودآگاهی ملی روس به ویژه آثار و عقاید زادوخین به عنوان بنیانگذار اوراسیاگرایی و الکساندر دوگین به عنوان مهمترین چهره مطرح کنونی اوراسیاگرایی بر سیاست خارجی روسیه می پردازد. اساس و مبنای اوراسیاگرایی بر رهایی روسیه از وابستگی به غرب و رهبری کشورهای مخالف هژمونی غرب توسط روسیه تاکید دارد از این منظر ایران با توجه به موقعیت ویژه جغرافیایی و ژئوپلیتیکی و به عنوان همسایه جنوبی و رویکرد ایران نسبت به آمریکا یکی از مهره های اصلی در بازی های منطقه ای روسیه بوده است. از مهمترین بخش های این فصل بررسی جایگاه ایران در اندیشه دوگین، همکاری های منطقه ای ایران و روسیه در اوراسیای مرکزی است. فصل ششم با عنوان تاثیر عامل بین المللی در روابط ایران و روسیه با همکاری عفیفه عابدی و سارا روا تاثیر این مولفه از قبل از انقلاب اکتبر و بعد از آن به عنوان فاکتور مهم موثر بر نگاه روسیه به ایران عنوان شده است. در همه دوره های مورد بررسی در این کتاب شاهد هستیم با فراز و نشیب هایی روابط طرفین متاثر از عامل بین المللی است. مهمترین عامل بین المللی در این راستا کنشگری آمریکا و روابط آن با ایران و روسیه و تاثیر آن بر طرف ثالث بوده است. بعد از آن به سایر عوامل موثر و مهم بین المللی از جمله یازده سپتامبر 2001، انقلاب های رنگی و بحران اوکراین، انقلاب های عربی به ویژه بحران سوریه، مسأله دریای خزر و پرونده هسته ای ایران پرداخته شده است. فصل هفتم با عنوان فراز و فرود روابط ایران و روسیه 1992-2017 با همکاری عفیفه عابدی به بی توجهی روسیه به ایران بعد از فروپاشی شوروی، توجه دوباره در قالب اوراسیاگرایی پوتین و سردی مجدد روابط در دوره احمدی نژاد ـ مدودف و بازگشت دوباره پوتین اشاره شده است. با روی کار آمدن مجدد پوتین در سال 2012 و بعد از مدت کوتاهی با روی کار روحانی در ایران روابط دو کشور وارد فاز جدیدی به ویژه در بعد همکاری های منطقه ای شده است. در این دوره شاهد روند صعودی روابط دو طرف در بیشتر شاخص های اقتصادی و سیاسی نسبت به دوره های قبل هستیم. اراده سیاسی شکل گرفته در طرفین جهت همکاری در این دوره موجب حرکت هایی در روابط اقتصادی طرفین شده ولی حجم مبادلات کماکان در محور 5/1 میلیارد باقی مانده است. در پایان فصل با نگاه آسیب شناسانه به روابط دو جانبه و موانع موجود پرداخته است. فصل هشتم با همکاری سارا روا به روابط اقتصادی ایران و روسیه می پردازد. روابط اقتصادی دو کشور در دولت های مختلف به صورت کلی و با توجه به مولفه مشخصی چون ICT، پتروشیمی، کشاورزی و دامداری، گردشگری، حوزه مالی و بانکی، حوزه انرژی و در بعد چندجانبه همکاری طرفین در اتحادیه اقتصادی اوراسیا و کریدور شمال و جنوب پرداخته است. در جمع بندی این فصل مهم ترین مانع عدم ارتقا روابط اقتصادی در کنار فاکتورهای داخلی و خارجی، تشریفاتی بودن و عدم انسجام کمیسیون های مشترک و شوراهای تجاری بین دو کشور عنوان شده است. فصل نهم با همکاری هادی زرگری به مهم ترین موضوع مطرح در روابط دو جانبه ایران و روسیه در سال های اخیر یعنی روسیه و برنامه هسته ای ایران می پردازد. همکاری و یا عدم همکاری روسیه با برنامه هسته ای ایران قبل از روی کار آمدن دولت یازدهم و شروع مذاکرات منتهی به برجام مهم ترین بعد روابط روسیه و ایران بود. در این فصل همکاری های فنی روسیه و ایران، کمک های روسیه به حل موضوع هسته ای در سطح بین المللی، گشایش نیروگاه بوشهر، مسائل موثر در همکاری هسته ای ایران و روسیه و تاثیر عامل بین المللی و نقش عوامل ژئوپلیتیکی بررسی شده است. در نهایت نویسندگان نتیجه می گیرند همکاری روسیه با برنامه هسته ای ایران را نه با انگیزه اقتصادی و نه با تاثیر کنشگر ثالث بلکه باید در چارچوب کلان سیاست خارجی روسیه و نقش های مورد نظر رهبران این کشور و نیز جایگاه ایران در رابطه با این نقش ها ارزیابی کرد. فصل دهم و پایانی کتاب به تحول در ادراک های رهبران روسیه نسبت به ایران با استناد به مواضع رسمی مقامات بلندپایه این کشور و اسناد مربوط به سیاست خارجی روسیه و آیین نظامی این کشور بعد از فروپاشی شوروی می پردازد. از مجموع مواضع رسمی مقامات روسیه چنین بر می آید که روسیه در پی اتحاد کامل با ایران نیست ولی از طرف دیگر آنها در پی تقویت توان دفاعی ایران هستند. عمل گرایی محتاطانه در برخورد با ایران تقریبا ویژگی مشترک بسیاری از نخبگان و سران روسیه است. روس ها از پیامدهای منفی بین المللی روابط خود با ایران نگران هستند. روسیه به هیچ وجه در پی تنش و رویارویی اقتصادی و تسلیحاتی با آمریکا به خاطر ایران نیست. در اسناد سیاست خارجی روسیه با اینکه کمتر به شکل مستقیم به ایران پرداخته شده است و نامی از ایران برده نشده است ولی با تحلیل اولویت ها و هدف های سیاست خارجی و تهدیدها و چالش های پیش روی روسیه، می توان به جایگاه ایران در این اسناد پی برد. بررسی پنج سند سیاست خارجی روسیه بعد از فروپاشی شوروی نشان دهنده تداوم خطوط اصلی سیاست خارجی این کشور از زمان تصدی وزارت امور خارجه روسیه توسط پریماکوف در سال 1996 است. روسیه و ایران در سه محور اصلی مسائل مرتبط با انرژی، ملاحظات ژئوپلیتیکی، و مسائل فرهنگی ـ قومی ارتباط تنگاتنگ و پیچیده ای باهم داشته اند. اسناد سیاسی ـ امنیتی روسیه در مقایسه با نسخه های پیشین نشان دهنده ارزیابی بدبینانه از روندهای بین المللی و بازتاب اضطراب عمیق نخبگان روسیه در مورد تهدیدهای بین المللی است. در همکاری روسیه با ایران مقابله با آمریکا جایگاه ویژه ای دارد ولی روسیه در پی همکاری کامل با ایران هم نیست. ایران بازار خوب برای تسلیحات روسیه است ولی از طرفی رقیب بالقوه در بازار انرژی برای روسیه است. از این رو در بهترین حالت روابط ایران و روسیه یک همکاری محدود فرض می شود. تاثیر عامل بین المللی به ویژه آمریکا و غرب در روابط روسیه و ایران نیز بسیار پیچیده است از طرفی آمریکا می تواند تاثیر منفی بر روابط دو جانبه داشته باشد ولی تاثیر غرب بر روابط ایران و روسیه در چارچوب همکاری های منطقه ای و بین المللی مسأله پیچیده ای است که ریشه های عمیق تاریخی و ژئوپلیتیکی دارد. * دانشجوی دکترای مطالعات منطقه ای، گرایش آسیای مرکزی و قفقاز دانشگاه تهران، پژوهشگر بنیاد مطالعات قفقاز